Тыыннаах доҕуһуол. Салайааччылар санаалара

Чурапчыга, Хатаска уонна Мэҥэ Хаҥалас Харатыгар буолбут, буола турар бэстибээллэр, күрэстэр кэмнэригэр биллиилээх музыканнар маастар-кылаастары ыыттыллар. Холобур, Ньурбаттан “Акана”, Дьокуускайтан (Майаттан диир ордуга дуу...) “Ый суола” бөлөхтөр муыканнара саҥа оонньуур оҕолорго балайда элбэҕи биэрбит буолуохтаахтар.

Ол быыһыгар салайааччылары кытары тыыннаах доҕуһуол, тыыннаах музыка сайдар саҕахтарын туһунан кэпсэттибит. Чуолаан, оҕолору уһуйар салайааччылары ылар буоллахха, үгүстэрэ уопсай үөрэхтээһин оскуолатыгар аныгы ирдэбил олус кытааппытын, элбээбитин туһунан этэллэр. Түмүгэр оҕо эбии дьарыгар бириэмэтэ да тиийбэт буолан хаалар эбит. Ол иһин сорохтор нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ ортотунан иккилии чаас дьарыктыыр кыахтаахтар. Ол диэн олус кыра буоллаҕа. Оттон нэдиэллэҕэ биэс күн хайаан да оҕолорун мунньар дьон бөлөхтөрө сайдан иһэллэрэ харахха быраҕыллар.

Өссө биир кыһалҕа – бу тыыннаах музыканы сэҥээрэр, тарҕатар дьоммут билиҥҥитэ бэйэлэрин “хааһыларыгар” буһа сылдьар курдуктар. Холобур, “Саха” НКИХ тэлэбиидэнньэтэ маннык түһүлгэлэри кэрийэ сылдьан анаан устан, дьоһуннаах толору биэрии оҥорон таһаарара буоллар, маннык хамсааһын баарын Сахабыт сирэ барыта билиэ, дьарыктанар баҕалаах да элбиэ этэ. Холобур, Хатас оҕолорун уһуйар Николай Андросов “Саҥа ырыа”, “Үргэл” курдук куоластааһыннаах күрэһи тэрийэллэрэ буоллар диэн ыра санаалаах эбит. Суох, биһиги дьоммут сонуннарга аҕыйах сөкүүндэлээх быыкаа сюжет оҥордохторуна да улахан махталы эрэйиэхтэрэ. Уопсайынан, биһиги тэлэбиидэнньэбитигэр тыыннаах доҕуһуоллаах музыканы сатаан устубаттар, уһуллар киһи барыта “плюс” фонограмманан ыллыыр, айаҕын эрэ атар. Ол – албын. Биир “Тыыннаах дорҕоон” биэриилээхпит. Ону да хабахха тыыннараллар курдук.

Ол да буоллар, тыыннаах музыка бэринэр санаата суоҕа үөрдэр. Санаан көрүҥ – сорох күрэскэ быйыл 20-тэн тахсалыы бөлөх кытынна. Мантан баһыйар үксэ оҕо киэнэ буолар. Туох барыта киһиттэн тутулуктааҕа мантан да көстөр: ханна дьиҥ-чахчы баҕалаах, этэргэ дылы, “фанат” киһи баар да, онно бу хайысха сайдар. Оҕону үөрэтэр лаппа уустук буолуохтаах (сорох бэйэтин оҕотугар дьиэҕэ үлэтин толортороро кыаллыбат буолааччы эбээт). Анатолий Босиков бары салайааччыларга дьоһуннаах холобур буолуон сөп. Уонча сыллааҕыта тэрийбит “Ый суола” бөлөҕүн билигин да хараҕын далыгар илдьэ сылдьар. Аны, кинилэргэ оскуоланы бүтэрбит “Туман” бөлөҕүн уолаттарын туттарда уонна билигин Майаҕа “Куйаар” диэн эмиэ лаппа сайдар кыахтаах бөлөҕү дьарыктыыр.

Онон барҕа махтал – саҥа көлүөнэ тыыннаах музыканнары иитэ, үөрэтэ-такайа сылдьар дьоһун дьоммутугар.

 

Мин ордук ыраахтан кэлбит үс салайааччыны тутан ылан кэпсэттим. Кинилэр санааларын билсиҥ.

Руслан Николаевич КРИВОШАПКИН, “Чаҕаан” бөлөх салайааччыта, Дьааҥы улууһа, Верхоянскай куорат:

 

– Былырыын Дьааҥыттан Адыаччы оҕолорун кытары икки бөлөҕү аҕалан кытыннарбыппыт. Быйыл бэйэм “Чаҕааммын” эрэ илдьэ кэллим.        

Верхоянскайтан Баатаҕайга диэри таксига 650-нуу солк. төлөөтүбүт. Дьокуускайга диэри сөмөлүөтүнэн көтөн кэллибит. Хата, Аҕа дойдуну көмүскээччи уонна Дьахтар күннэригэр 30 % чэпчэтиилээх билиэттэргэ түбэстибит. Онон, биир барыыга 12-лии тыһыынча буолла. Туох баар ороскуоту төрөппүттэр уйуннулар.

Былырыын аҕала сылдьыбыт оҕолорум үгүстэрэ оскуолаларын бүтэрбиттэрэ. Ырыаһытым 8-с кылааска үөрэнэр да, куолаһа уларыйан эрэр буолан, ыллапаппын. Онон, быйыл саҥа оҕолору аҕаллым. Оонньообуттара толору икки ый буола илик.

Мин билэрбинэн, Дьааҥы улууһугар биһигиттэн ураты тыыннаах доҕуһуоллаах бөлөх суох. Адыаччылар оонньуур этилэр да, хам-түм мусталлар быһыылаах. Бу хайысха күүскэ сайдыаҕын, мин санаабар, инструмент, аппаратура тиийбэтэ атахтыыр. Дьиҥэр, сөптөөхтүк хааччыннахха, оҕону үөрэтэр, дьарыктыыр аһара уустук буолбатах. Дьоҕурдаах оҕолор бааллар, ону көрдөөн булуохха эрэ наада.

 

2005 сылтан ыла оскуолаҕа музыка учууталынан үлэлиибин. Киирэрбэр дириэктэрбэр тута тыыннаах бөлөҕү тэрийэр баҕалааҕым туһунан эппитим. Кини өйөөн, син аппаратура уонна инструмент ылынан, баччаҕа диэри оонньуу сылдьабыт. Онон, салайааччыбар махталым улахан.

Владимир Васильевич КОНСТАНТИНОВ, “Сиккиэр” уонна “Уран Куо” бөлөхтөр салайааччылара, Сунтаар улууһа, Маар Күөл:

 

– 1200 км сири таксинан айаннаан кэллибит. Хас биирдиибит кэлэ-бара 8,5 тыһ. солк. төлөөтүбүт. Ол үбүн төрөппүттэр уйуналлар.

Оскуолаҕа музыка учууталынан үлэлиибин. Салалтам, дириэктэрим аһара өйүүллэр. Аппаратура, инструмент буоллун – этэргэ дылы, баҕарбыппын ылан биэрэн иһэллэр.

Билигин Сунтаар улууһугар биэс-хас оскуолаҕа оҕолорун тыыннаах бөлөҕө баар. Улахан дьоҥҥо соҕотох “Сата дуорай” хаалла. Тыыннаах бөлөх өссө элбиэҕин, оҕолору сатаан дьарыктыыр дьон, уһуйааччылар тиийбэттэр быһыылаах. Холобур, ыаллыы нэһилиэкпитигэр тэринэ сатаатылар да, кыайбатылар. Дьиҥэр, аппаратура, тиэхиньикэ барыта баар эрээри, салайар киһи суох.

Баҕалаах оҕо элбэх эрээри, тус бэйэм бириэмэм тиийбэт. Бу икки бөлөҕүм таһынан, өссө алын кылаас оҕолорун дьарыктыыбын. Манна диэн эттэххэ, 60-тан эрэ тахса оҕолоох оскуола 30-ча бырыһыана миэхэ дьарыктанар диэххэ сөп. Арай, биир да уолу миэхэ чугаһаппаттар, спорт өттүгэр иэҕэ тураллар.

 

Маннык бэстибээллэр, күрэстэр ыытыллаллара биһиэхэ туһата хара баһаам. Оҕолор оонньуур баҕалара уһуктар, күөдьүйэр, харахтара умайар. Бэйэлэрин саастыылаахтарын уонна улахан таһымнаах музыканнар оонньуулларын көрөн, уопут мунньуналлар. Этэргэ дылы, дьону да кытта билсэллэр, бэйэлэрин да көрдөрөллөр. Хас биирдии маннык түһүлгэ кэнниттэн сайдыы бөҕөтө барар.

Владимир Владимирович КИПРИЯНОВ, “Аккорд” бөлөх салайааччыта, Орто Халыма куората:

 

– Эбии үөрэхтээһин салаатыгар, “Спектр” айымньы киинигэр үлэлиибин. Улуустааҕы үөрэх салалтата биһиэхэ аһара көмөлөһөр. Холобур, ааспыт сыл түмүгүнэн аппаратура бэлэхтээтилэр. Аны, “Кэлэр көлүөнэ пуондата” эмиэ аппаратуранан көмөлөстө. Дьэ, кэмниэ-кэнэҕэс бэйэбит бас билэр барабааннанныбыт. Инньэ гынан, устуудьуйабыт хаҥаата, инструменынан уонна аппаратуранан туолан олоробут. Эбиитин, бу күрэстэргэ кытта кэлэрбитигэр үөрэх салалтата 300 тыһ. солк. көрдө. Былырыыҥҥыттан туруорсан, бүддьүөккэ киллэттэрбитим. Онон үөрүүбүт сүҥкэн, махталбыт муҥура суох.

Бу оҕолору дьарыктаабытым саҥа үһүс сылыгар баран эрэр. Оччолорго куорат мээрэ В.Н. Оконешникова 50 тыһ. солк. сэртипикээт биэрбитинэн, электроннай барабаан уонна харчы эбэн икки гитаара ылыммыппыт. Ол иннинэ көннөрү акустическай гитаараларга үөрэтэ сылдьыбытым.

Улууспутугар быйыл үһүс төгүлүн “Созвездие Колымы” диэн тыыннаах музыка куонкурса ыытылынна. Бастакы сылга 5 бөлөх кэлбит буоллаҕына, быйыл 9 бөлөх баарыттан 7-тэ кытынна. Онон, Орто Халымаҕа тыыннаах музыка хамсааһына бара турар диэн дорҕоонноохтук этиэххэ сөп. Тыыннаах диэн – тыыннаах. Киһи сыанаҕа дьиҥнээхтик үлэлии турара көстөр буоллаҕа, ол иһин үчүгэй, киһи астынар.

Музыканан дьарыктаммытым ыраатта. 1992 с. Култуурунай-сырдатар училище дирижерскай-хоровой салаатын бүтэрбитим. Биэс сыл Сылгы Ыытарга кулуупка үлэлээн баран, оскуолаҕа учууталынан киирбитим, эбии үөрэхтээһин салаатынан оҕолору ырыаҕа үөрэппитим. Онтон Орто Халыма куоракка көһөн киирбитим. Бастаан гимназияҕа үлэлээн баран, эбии үөрэхтээһиҥҥэ көспүтүм. Быыһыгар Дьокуускайга кэлэн үлэлээн ылбытым. Ол эрээри, дойдубар талаһан, төттөрү тиийэн үлэлии сылдьабын.

Тыыннаах доҕуһуолга сыстыан, оонньуон баҕалаах оҕо олус элбэх. Дойдубар бу “Аккорду” таһынан, өссө икки бөлөхтөөхпүн. Кыраларым 3-4-с кылааска үөрэнэллэр, улахаттарым бу сылдьаллар – 9-10-с кылаастар. Онон, аччаабыта 7-8 сыл толору үлэлиир кыах баар, өссө да кэлэн иһиэхтэрэ буоллаҕа. Ол да буоллар, өскөтүн таһымнаах салайааччы, уһуйааччы кэлэрэ буоллар, миэстэбин холкутук туран биэриэм этэ.

 

 

Мэхээс СЕРКАН, Дьокуускай-Чурапчы-Хатас-Мэҥэ Хаҥалас