Дьокуускайга – Эбээн Бытантай күннэрэ

Эбээн Бытантай улууһун саайтыттан:

 

Эбээн Бытантай – “эдэр” улуус. 1989 сыл муус устар 21 к. тэриллибитэ. Ол иннигэр Саккырыырга (1931 с.) уонна Үөһээ Дьааҥыга (1963 с.) киирэрэ. Төрүт омуктар – эбээннэр уонна хотугу сахалар. Эбээн Бытантай Саха сирин хотугулуу илин өттүгэр, Хотугу эргимтэ (Полярный круг) тас өттүгэр сытар. Булуҥ, Усуйаана, Дьааҥы, Кэбээйи уонна Эдьигээн улуустарын кытары быысаһар.

 

2018 с. тохсунньу 1 к. туругунан, улууска 2782 киһи олорор. Улуус үс нэһилиэктээх: Түһэгиир (улуус киинэ, Баатаҕай Алыыта б.), Үөһээ Бытантай (Дьарҕаалаах б.), Аллараа Бытантай (Кустуур б.). 

Муус устар 19 к. Эбээн Бытантай улууһун халыҥ дэлэгээссийэтэ Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтигэр ыалдьыттаата. Кырдьык, халыҥ дэлэгээссийэ:

1.                     Старостина Раиса Дмитриевна – улуус баһылыгын бастакы солбуйааччыта;

2.                     Бочкарева Клара Викторовна – улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ;

3.                     Горохов Лев Вячеславович – Үөһээ Бытантай нэһилиэгин баһылыга;

4.                     Старостина Надежда Прокопьевна – Аллараа Бытантай баһылыгын солбуйааччы;

5.                     Юмшанова Антонина Дмитриевна улуус дьаһалтатын сүрүн исписэлииһэ;

6.                     Степанов Анатолий Платонович улуус үөрэххэ салаатын салайааччыта;

7.                     Сыроватская Лидия Софроновна улуус култуураҕа салаатын салайааччыта;

8.                     Слепцов Степан Степанович улуус култуураҕа салаатын исписэлииһэ;

9.                     Ефимова Полина Пантелеймоновна “Гарпан” этно-култуурунай киин норуодунай тыйаатырын режиссера;

10.                Боярская Оксана Егоровна “Маранга” этно-култуурунай киин уус-уран салайааччыта;

11.                Слепцова Ирина Платоновна этнография түмэлин дириэктэрэ;

12.                Максимова Анжела Семеновна “Гарпан” этно-култуурунай киин методиһа.

 

Көрсүһүү саҕаланыытыгар култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Владимир Иванович ТИХОНОВ ыалдьыттарга аныгы кэм уонна сокуон ирдэбиллэрин, ол ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн министиэристибэ ыытар үлэтин, култуура эйгэтигэр кэлиҥҥи сылларга киирбит уларыйыылар тустарынан сиһилии кэпсээтэ.

– Эбээн омук уонна Саха сирин бүттүүнүн чулуу салайааччыта Р.И Шадрин үбүлүөйүгэр аналлаах тэрээһиннэр Дьокуускайга ыытылларын туһунан улуус баһылыга Иван Егорович Гороховы кытары эрдэттэн кэпсэтии барбыта. Ол чэрчитинэн, бу тэрээһиннэри ыытарга биһиги тэрилтэлэрбит бары өттүнэн көмөлөһө сылдьаллар.

Бүгүн чочпу култуура салаатын кыһалҕаларын быһаарсаары анаан-минээн кэлбиккит олус үчүгэй. Бу көрсүһүүгэ улуустары кытары быһаччы үлэлиир култуура салайааччыларын, исписэлиистэрин ыҥырдыбыт. Онон, хайа да өттүттэн туһалаах көрсүһүү буолуо диэн эрэнэбин.

 

 Улуус баһылыгын солбуйааччы Р.Д. Старостина уонна култуура салайааччыта Л.Д. Сыроватская эппиттэринэн, улууска 3 этно-култуурунай киин баар. Ол аата – нэһилиэк аайы биирдии. Бары эбээннии ааттаахтар: “Маранга”, “Гарпан”, “Дюбун”. Манна барытыгар 30-тан тахса киһи үлэлиир.

Тыас-уус, уот-күөс тэрилинэн балайда хааччыллан олороллор. Арай, ыктарар кыһалҕалара – айан көлөтө, о.э. массыына суоҕа. Хата, Кустуур баһылыга култуура тэрилтэтигэр УАЗ массыына биэрбитин сэргии иһиттибит.

Биир улахан итэҕэс – улуус үрдүнэн Оҕо ускуустубатын оскуолата (эбэтэр Муусука оскуолата) суох. Ол аата, оҕо кэрэ эйгэтигэр сөптөөх билиини, үөрэҕи ылар, түмүгэр туһааннаах үөрэххэ киирэр кыаҕа сарбыллар. Култуура министиэристибэтин Ресурснай-бырайыактыыр киинин дириэктэрэ Михаил Михайлович Донской эппитинэн, Эбээн Бытантайга Муусука оскуолата 1992 сылтан ыла суох. Улуус салайааччылара быһаарбыттарынан, Ускуустуба оскуолатын улууска хаттаан тэрийэргэ үп-харчы тыырыыта кыаллыбат эбит. Эбэтэр үөрэх, эбэтэр култуура бүддьүөккэ өлүүскэтиттэн “быһан” ыллахтарына эрэ табыллар курдук. Ол да буоллар, туох эмэ суолу тобулан, бу алҕаһы көннөрөр сорук турар.

 

Балайда өр кэм устата дьоһуннаах кэпсэтии буолла. Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И. Тихонов, Ресурснай-бырайыактыыр киин, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Норуот айымньытын дьиэтин салайааччылара М.М. Донской уонна С.С. Семенов култуура үлэһиттэрин идэлэрин таһымын үрдэтии, эбии үөрэхтээһин, хамнас, үлэ ымпыгын-чымпыгын туһунан уонна хоту дойдуттан кэлбит биир идэлээхтэрин мунаарар кыһалҕаларыгар сыһыанаах ыйытыыларга сиһилии хоруй биэрдилэр.

 

Даҕатан эттэххэ, киин куоракка Эбээн Бытантайтан үс сөмөлүөт кэриҥэ киһи кэлбит (биир көтүү 20 тыһ. солк. иһинэн-таһынан буоларын санааҥ). Бу тэрээһин барыта Роман Иванович ШАДРИН төрөөбүтэ 125 сылыгар ананар.

 

Роман Иванович Шадрин 

 

Үөһээ Дьааҥы улууһун Түһэгиир нэһилиэгэр 1893 с. төрөөбүтэ. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолбутугар, көс олохтоох омуктары түмэргэ күүскэ үлэлээбитэ. 1921 с. Түһэгиир ревкомун бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ Саккырыыр Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта.

1929 с. Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.

1931 с. – Саха сирин Киин кэмитиэтин Хотугу омуктарга көмөлөһөр кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ уонна САССӨ КК бэрэссэдээтэлин солбуйааччы (бэр. – П.А. Ойуунускай).

1932 с. – САССӨ Обкуомун чилиэнэ, ити кэмҥэ Бүтүн Сойуустааҕы VI сийиэскэ баартыйа Киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыта.

1934 с. кулун тутар 31 к., баара-суоҕа 40 саастааҕар, Москубаҕа сэлликтэн өлбүтэ.

 

Ресурснай-бырайыактыыр киин пресс-сулууспата