Сэргэх сиргэ – Кыстатыамҥа

Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин Ресурснай-бырайыактыыр киинин (дириэктэр – М.М. Донской) иһинэн үлэлиир “ДОРҔООН ДОЙДУ” [1] айар түһүлгэ түсчүтэ Герасим Павлов кыһамньытынан, бүгүһүн Эдьигээҥҥэ баран кэллибит. Урут улуус киинигэр үстэ бара сылдьыбытым. Бу сырыыга хоту диэки өссө сэттэ көһү уунан устан, атырдьах-балаҕан ыйдарын ыпсыыларын саҕана Кыстатыам диэн бэрт ыҥырар-угуйар ааттаах, бэйэтэ да айылҕалыын, дьоннуун-сэргэлиин оннук сэргэх сиргэ тиийдибит.



[1] “Дорҕоон дойду” түһүлгэ – Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин Ресурснай бырайыактыыр киинин иһинэн үлэлиир айар лаборатория.

Үһүөбүт. Биирбит, эппитим курдук – Дьарааһын, бэйэтэ Эдьигээнтэн төрүттээх улахан мусукаан. Иккиспит – Мичил Березкин, сахаҕа тарбахха баттанар байаанньытын ааһан, Саха сиригэр маннык дьарыктаах дьону барыларын түмэр ассоциация бас-көс киһитэ. Чэ, уонна мин.

Дьарааһын урут улуус култууратын салайа сылдьыбыттаах. Ол кэмҥэ Кыстатыам баһылыга Сергей Иванович КОРЯКИНЫ кытары сүбэлэрин холбоон, “Путина Заполярья” диэн балык бырааһынньыгын тэрийбиттэр. Онтулара быйыл бэлиэр онус төгүлүн ыытылынна. Төһө да балык мөлтөһүөр буоллар (уомулга уһаарбалыыллар[1], быйыл хойутаата дииллэр), бырааһынньык олус бэркэ ааста. Урут манныкка сылдьыбатах дьон аһара астынныбыт, көрбөтөхпүтүн көрдүбүт, билбэтэхпитин биллибит. Тэрийээччилэргэ, салайааччыларга, олохтоохторго, култуура үлэһиттэригэр махтал!

Биһиги сорукпут – бу тэрээһини киэргэтии (быһа түһэн эттэххэ, айаммыт буолан ааспыт быыбарга туох да сыһыана суох). Көннөрү кэнсиэринэн муҥурдамматыбыт. “Дорҕоон дойду” сүрүн соруга – дьоҥҥо тыыннаах доҕуһуолунан ыллыыр-туойар, кыаллар буоллаҕына бэйэлэрэ оонньуур кыах биэрии. Онон, олохтоохтору хото ыллаттыбыт. Эрдэттэн бэлэмнэнэн түөрт киһи кыттыста. Бастатан туран, баһылык Сергей Корякин бэйэтинэн. Иккиһинэн, олохтоох ДьУоХХ салайааччыта Афанасий Сергеев. Үсүһүнэн, кулууп эдэр, лаппа эрчимнээх уонна олус талаанаах үлэһитэ Дмитрий Иннокентьев. Уонна бу аҕыйах күҥҥэ олох аллар атаспыт буолбут булчут-балыксыт ааттааҕа, түөрт оҕо аҕата Иван Васильев. Ити – бэлэмнэммит дьон. Кэнсиэр быыһыгар саалаҕа олорор дьон ойон тахсан өссө үс-хас ырыаны ыллаабыттарын эбэн кэбис.

Манна кэлбит устар аалбыт Тиксииттэн төннөрүн кэтэһэ таарыйа, Кыстатыамҥа хас да хоннубут. Ол быыһыгар сиргэ да хонон ыллыбыт. Анаан болдьоһон баран, “Кыстатыам” эбэҥки национальнай нэһилиэгин баһылыга, оҕо-эдэр сааһын манна атааран баран, күн бүгүнүгэр диэри төрөөбүт дойдутугар үлэлии-хамсыы сылдьар Сергей Иванович Корякины кытары атах тэпсэн олорон сэлэспиппин билиһиннэриим.

 

Уһук сир уратыта

 

– Аҕыйах ахсааннаах хотугу омукка киирсэрбит быһыытынан, сүрүн дьарыкпыт – балык, булт, таба иитиитэ.

Сэбиэскэй саҕана “Кыстатыам” сопхуос 14 тыһыынча табаны иитэ сылдьыбыт кэмнэрдээҕэ. Билигин көрүү-истии хайысхата уларыйан, кэтэх бас билиигэ сылдьар 2 тыһ. кэриҥэ табалаахпыт. Улахан дойду ыһыллан, тэрээһин кыайтарбатыттан аҕыйаата. Кыра тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар, общиналар кыамматтар.

Кыһыннары-сайыннары “Бурааны”, оҥочону сүүрдэргэ элбэх уматык наада. Биһиэхэ АЗС суоҕа харгыстыыр, сэттэ көстөөх Эдьигээнтэн буочуканан тиэннэхпитинэ эрэ уматыгынан хааччынабыт. Төһө да улуу Эбэни өҥөйөн кэриэтэ олордорбут, бэл, сопхуос саҕана манна АЗС тутар кыаллыбатаҕа. Билигин онно сөптөөх үбү булар өссө уустук. Эбиитин, урут син субсидия көрүллэр буоллаҕына, билигин харчытын утары көрдүүллэр.

Санаан көр: дьон Эдьигээҥҥэ оҥочонон баран кэлэллэригэр 50 лиитэрэ бэнсиини ороскуоттууллар. Оттон онно биир лиитэрэтэ 53 солкуобай. Аны, ыстаадаҕа диэри өссө 150-ча килэмиэтири айанныахтарын наада.

Дьааҥы уонна Эдьигээн улуустарын кыраныыссатыгар сылдьар ыстаадаларбытыгар кыһынын “Бураан” эрэ тиийэр. Сайын оскуола үлэтэ бүттэҕинэ, оҕолору бөртөлүөт илдьэр. Хата, онуоха Үөрэх министиэристибэтэ анал үп көрөр. Инньэ гынан, табаһыттар сайыҥҥы өттүгэр суоллара суох.

Урут, табабыт элбэҕэр, өрүс икки кытылыгар тэҥҥэ иитэллэрэ. Өлөөн баһынан Мууна үрэххэ тиийэ сылдьаллара. Сайын табаһыттар бары ол Муунанан, Дьааҥынан баран хаалаллар уонна кыстыкка хайаттан “маска”, ол аата ойуурга, үрэхтэргэ киирэллэр. Бөһүөлэккэ чугаһаан, 50-70 биэрэстэлээх сиргэ көһөн биэрэллэр. Дойдубут ол иһин “Кыстатыам” диэн ааттаммыт. Биһигиттэн салгыы Булуҥ сиригэр “Күһүүр” диэн баар дии. Баҕар, эмиэ оннук көһүүгэ сыһыаннаах аат буолуон сөп.

Улуус барыта хотугу эргимтэ (Полярный круг) иһигэр олорор буоллаҕына, биһиги Кыстатыаммыт – Эдьигээн улууһун саамай уһук хоту нэһилиэгэ. Табаны биһиэхэ уонна Баахынайга эрэ иитэллэр. Ол да буоллар, атын нэһилиэктэртэн – улуус кииниттэн да, Бэстээхтэн да – ыстаатыспыт өттүнэн уратыбыт суох, анал өйөбүлү ылбаппыт. Кыра уратыбыт диэн, Эдьигээн бөһүөлэгиттэн өрүһү таҥнары 20-30 биэрэстэни түстүҥ да, “өрүс-муора” диэн буолар. Ол аата, биһиэхэ бөдөҥ устар ааллар сылдьыахтарын сөп. Ол да сиэринэн, Кыстатыамҥа балыга арыый өлгөм.

 

Балык арааһа манна баар

 

– Сөпкө дьаһанар дьон биһиэхэ сылы эргиччи балыктыахтарын сөп. Сайын-күһүн – өрүскэ, кыһынын – күөллэргэ.

Күөллэргэ “хара” балык барыта баар – собо, сордоҥ, алыһар, быраҥаатта эҥин. Ааттыын Улахан Күөл диэн каартаҕа кытта көстөр улахан эбэлээхпит. Сэрии саҕана уонна кэлин, Кэбээйитээҕи балык собуота кэлэн үлэлиир эрдэҕинэ, аҥаардас бу күөлтэн биир сезоҥҥа 10-тан тахсалыы туоннаны хаптараллар этэ.

Саас, хаайтарыы кэмигэр, бу Кыстатыам үрэхпитигэр балыктыыбыт. Биһиги ааттыырбытынан чомоҕор, дойду сирдээҕи аатынан – майаҕас манна баар. Бил, быйыт, сордоҥ, алыһар өрүстэн тахсар.

Лена өрүс мууһа ыраастаннаҕына, онно киирэбит. Дьэ, манна балык барыта баар диэххэ сөп: тууччах, бил, быйыт, чыыр, уомул... Уонна кыһын муус аннынан муораттан тахсыбыт күндүөбэйи тутабыт. Эппитим курдук, дьыл кэмин сөпкө аттаран сырыттахха, тохтообокко балыктыахха сөп.

Балыгынан дьарыгыран син урбаанньыт буолуохха сөп. Оннуктар бааллар даҕаны. Уонна икки сыллааҕыта “Байкал” ХЭУо кэлэн бааза туппута. Сүнньүнэн, уомулунан уонна күндүөбэйинэн дьарыктаналлар. Балыктарын Дьокуускайдааҕы балык собуотугар ыыталлар. Манна учаастак ылан баран, онно олохтоох дьону балыктаталлар, үчүгэйэ диэн, тута төлөһөн иһэллэр. Быһата, дойду сиргэ үүтү тутар курдук систиэмэнэн үлэлииллэр.

Балыкпытын манна бэйэбит астыахпытын анал үөрэхтээх, билиилээх-көрүүлээх, киириилээх-тахсыылаах исписэлиистэрбит суохтар. Ырааҕырҕатан кэлбэттэр. Үлэтэ хара баһаам, оттон хамнаһа кыра дииллэр. Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар Кыстатыамтан икки оҕо үөрэммитэ да, атын эйгэҕэ үлэлии сылдьаллар.

 

Дьон-сэргэ дьиэ туттар

 

– Сурукка киирэ сылдьарынан, Кыстатыам олохтооҕун ахсаана 467 киһи. Мантан мэлдьи олорооччута – 370-ча. Атыттар үөрэххэ, улуус киинигэр эҥин бааллар. Ол да буоллар (бэйэҥ да өйдөөн көрбүтүҥ буолуо), дьон саҥа дьиэ туттар, олоҕун-дьаһаҕын кыаҕа баарынан оҥостор. Онуоха тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр, эдэр исписэлиистэргэ аналлаах бырагыраамалар олус абырыыллар. Олохтоох дьаһалта өттүттэн тиэйии-таһыы үлэтигэр, тиэхиньикэнэн эҥин көмөлөһө сатыыбыт. Матырыйаал барыта уу суолунан кэлэр. Ол таһаҕаһы аҕаларга “эһиги Арктикаҕа олороҕут” диэн туох да анал өйөбүл көрүллүбэт. Хата, “Анаабыр алмаастара” хампаанньа биһиги улууспутугар үлэлии сылдьар буолан, кинилэри кытары дуогабардаспыппыт. Нэһилиэнньэттэн эрдэттэн сайаапка хомуйбуппут, дьоммут матырыйаалларын куорат сыанатынан төлөөбүттэрэ. Уонна бу аҕыйах хонугунан “Анаабыр алмаастара” 130 кууп тутуу матырыйаалын босхо тиэйэн аҕалыахтаахтар.

Эмиэ ити сиэринэн, “АлМас” тэрилтэни кытары дуогабар түһэристибит. Кинилэр атыылаһар дьонтон бастакы төлөбүр быһыытынан 30 %-нын ылаллар, ордугун Саҥа дьылга диэри төлөөн бүтэриэхтээхтэр. Сыаната эмиэ Дьокуускай киэнинэн.

Мин санаабар, ити олус табыгастаах. Биһиги дьоммут балыктаатахтарына, бултаатахтарына эрэ харчыланар буоллахтара дии. Оттон балык да, булт-алт да кэмнээх-кэрдиилээх. Бу барыта Ил Түмэҥҥэ дьокутааппыт (быйыл эмиэ талылынна. – М.С.) Иван Иванович Андреев быһаччы көмөтүнэн табылынна. Онон киниэхэ махталбыт улахан.

 

Былыргыны сөргүтүөххэ, аныгыны тутуохха

 

– Былыр ыраахтааҕы саҕаттан Кыстатыамтан Саккырыырга тиийэр дьаам суола баар эбит. Биһиги ол кыһыҥҥы суолу сөргүттэххэ, социальнай-экэнэмиичэскэй өттүнэн олус улахан суолталаах буолуох этэ диэн толкуйдаахпыт. Билигин Эбээн Бытантай таһаҕаһын муоранан эргитэн тиэрдэллэр дии. Ол суол тутулуннаҕына, Кыстатыамҥа таһаҕаһы сүөкүүр, тиэйэр, харайар пуун тэриллэр, оччоҕо таһаҕас таһарга быдан барыстаах буолар. Булуҥнар эмиэ кыһыҥҥы суолунан бу суолга түһэн баран, Эдьигээнтэн Бүлүүлүүр өрөспүүбүлүкэтээҕи суолга киирэн кэлэллэр. Оччотугар АЗС-тар да тутуллуохтара. Онон, бэрт сотору кэминэн Эбээн Бытантай салалтатын кытары кэпсэтии ыытан барар санаалаахпыт.

Тоҕо итинник толкуй үөскээтэ диэ. Бэйэбит табаһыттарбыт Дьааҥы хайаларыгар Эбээн Бытантай табаһыттарын кытары хардарыта сылдьыһа тураллар. Бу дьаам суолуттан биһиги ыстаадаларбыт ыырдара чугас. Анарааҥҥылар ыстаадаларыгар массыынанан айаннаан тиийэллэрин истэн ымсыыра саныыбыт. Биһиэхэ да оннук буолуон тоҕо табыллыбатый?

Билигин нэһилиэкпитигэр саамай тирээн турар кыһалҕабыт – оскуола тутуута. Билиҥҥитэ атын дьиэлэргэ, холобур, дьаһалтаҕа, кулуупка эҥин үөрэтэ сылдьабыт. Былырыын оскуола-саад бырайыак-симиэтэ докумуоннарын оҥорон бүтэрбиппит. Эспэртиисэни ыыттыбыт. Билигин тутуутун боппуруоһа Үөрэх министиэристибэтигэр 2023 сылга уочаракка турар диэн буолар. Ону түргэтэтэр туһунан кэпсэтии министиэристибэ, улуус уонна нэһилиэк дьаһалтатын икки ардыгар бара турар. Быйылгы үөрэх дьылыгар 54 оҕолоохпут. Саҥа тутууга оскуола – 60, уһуйаан 40 оҕоҕо ананыахтаах.

Быйыл 6 оҕо бастакы кылааска киирдэ. Кэлиҥҥи уон сыл иһигэр нэһилиэнньэ улаханнык эбиллибэккэ да, көҕүрээбэккэ да турар.

 

Баһылык иккис бастакы болдьоҕо

 

Сергей Иванович урут биир болдьоххо нэһилиэгэр баһылыктаабыттаах. Ол кэмҥэ куһаҕана суох үлэ барбытын олохтоохтор этэллэр: ФАП тутуллубута, суол-иис оҥоһуута, олорор сири тупсарыы үлэтэ барбыта, уулуссаны сырдатыыга светодиоду туттан саҕалаабыттара. Сэбээн Күөлтэн иккитэ төхтүрүйэн 450-ча табаны аҕалбыттаахтар.

Аҕыйах кэмҥэ тохтоон баран, билигин кини эмиэ бастакы болдьоҕун баһылыктыы сылдьар. Биһиги сылдьар кэммитигэр уулуссаны сырдатыы үлэтэ эмиэ салҕанан эрэр этэ, нэһилиэк сирин-уотун ыраастааһыҥҥа субуотунньук буолбута. Икки сыл устата нэһилиэк барыта киин ититиигэ холбоммута – улахан ситиһии эбээт.

Эһиил Кыстатыам нэһилиэгэ төрүттэммитэ 65 сылын туолар. Онон, атын да былаан баһаам дьоно – кыстатыамнар. Кэрэкэ кэскилгэ эрэллээхтэр. Оҕолорун оскуолаҕа, сугулааҥҥа төрөөбүт эбэҥки тылынан үөрэтэргэ кыһаллаллар. Үлэни да кыайаллар, ыллыыры-туойары да сатыыллар. Уонна, кинилэри тулалыыр баай айылҕа курдук, эмиэ да кытаанах санаалаахтар, эмиэ да дьэллэм майгылаахтар.

 

Мэхээс СЭМЭНЭП



[1] Уһаарба – оҥочонон илими соһон балыктыыллар.