Уһук хоту дойдуга – 72-с курдааһыҥҥа

«Дорҕоон дойду» айар түһүлгэ Анаабырга баран кэллэ. Санатар буоллахха, бу айар лаборатория Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин Ресурснай-бырайыактыыр киинин (дириэктэр М.М. Донской) иһинэн үлэлээбитэ бэһис сыла буолла. Түһүлгэни Герасим Павлов салайар.

Күһүн «Дорҕоон дойду» Эдьигээн Кыстатыамыгар баран үлэлээн кэлбитин туһунан суруйан турабын. Бу сырыыга Анаабырга «Дапсы» бөлөх салайааччыта Иннокентий Гаврильев-Лэкиэс уонна барабаанньыт, тыас-уус режиссера Леонид Иванов-Лүҥкүр барса сылдьыбыттара олус табыгастаах буолла. «Дорҕоон дойдуттан» салайааччы Герасим Павлов, мульти-инструменталист Дмитрий Готовцев уонна мин баарбыт.

Анаабырдар биһигини ыҥырбыт төрүөттэрэ диэн – Үрүҥ Хайаҕа саҥа култуура киинин сүрэхтиир тэрээһиҥҥэ кыттыахтаах этибит. Ол сиэрэ-туома көһөрүллэн хаалла. Чэ буоллун, онто да суох кырата суох үлэни ыытан кэллибит диэн кыратык киһиргэнэн ылар кыахтаахпыт быһыылаах.

Үрүҥ Хайаҕа ырыаны-тойугу өрө туталлар (игирэ Туприналар – бу дойду оҕолоро). Уонна тыыннаах музыканы олус сэҥээрэллэр. Олохтоох «Хэйро» култуура киинэ аппаратура, үстүрүмүөн өттүнэн олус бэркэ хааччыллан олорор эбит. Аҥаардас гитаараларын ахсаана уонтан тахса дуу… Манна дириэктэр Сергей Сыроватскай кыһамньыта ырылыччы көстөр (кинини Саха сирин дьоно «Мичилий» диэн ырыатынан билэр буолуохтаахтар).

Кулууп иһинэн икки ВИА (вокальнай-инструментальнай ансаамбыл) үлэлиир. Биирэ – оҕолор бөлөхтөрө – «Элдэн суһумнара» диэн ааттаах. Бу оҕолор былырыын сайын биһиги тэрийбит «Күн Күнэ» бэстибээлбитигэр кэлэн кыттан барбыттара. Итиччэ ыраахтан! Бары да олус кэскиллээх оҕолор. Ырыаны-доҕуһуолу кэнэҕэһин идэ да оҥостубатахтарын иһин, бу дьарыктара олохторун оҥостоллоругар туһаны эрэ аҕалыа турдаҕа.

Иккис бөлөххө улахан дьон оонньууллар. Ааттара – «Элдэн». Ол аата долгаан тылыттан «дьүкээбил» диэн буолар. Оонньуур уолаттар бары араас үлэлээхтэр. Ол быыһыгар туох да ааттаах балыксыттар, булчуттар.

Үс-түөрт күн устата бу икки бөлөҕү кытары күүстээх үлэ барда. Лэкиэс, Лүҥкүр, Д.Готовцев, Г.Павлов курдук улахан музыканнар билиилэрин-көрүүлэрин да бэрсэллэрэ баһаам буоллаҕа. Төннөрбүт саҕана олохтоохтор да уолаттарга махтана хааллылар, «элбэҕи эбиннибит» дэһэллэр. Уонна оттон бииргэ кэнсиэрдээтэхпит дии.

Чэ, ити киириитэ буоллун. Мантан салгыы Үрүҥ Хайа тутаах тэрилтэлэрин салайааччыларын кытары кэпсэппиппин билиһиннэриим.

 

Оскуола

 

2014 сылтан Үрүҥ Хайа орто оскуолатын дириэктэринэн Михаил Павлович Нестеров үлэлиир. Мэҥэ Хаҥалас Чүүйэтиттэн төрүттээх учуутал 2008 с. дьиэ кэргэнин илдьэ тиийбит. Үлэхтээх биэс сыла ааспытын да кэннэ, бу дойдуну сөбүлээн үлэлии хаалбыт.

 

– Оскуолабыт «АЛРОСА» АХ үбүгэр тутуллан, 2000 с. үлэҕэ киирбитэ. Тимир-каркаас тутуллаах, толору хааччыллыылаах. Билигин 198 оҕо үөрэнэр. Бары биридимиэккэ учууталларбыт толору бааллар. Хоту дойдуга 5 сыл үлэлээбит эдэр учууталга дьиэ биэрэр өрөспүүбүлүкэ тосхоло үлэлиирин билэҕин. Билигин биһиги оскуолабытыгар 4 учуутал дойду сиртэн кэлэн үлэлии сылдьар. Өссө икки учуутал манна кийиит буолан хааллылар. Оттон улуус кииннэригэр оннук тосхол үлэлээбэт этэ. Ол иһин «Анаабыр алмаастара» хампаанньа чопчу Сааскылаах оскуолаларыгар туспа бырагырааманы үлэлэтэр: айаннарын төлүүр, эбии хамнас көрөр. Онон, улууска үөрэх эйгэтигэр үлэһитинэн итээбэккэ олоробут. Кэнники сылларга оскуоланы бүтэрбит оҕолорбут, сүнньүнэн, орто анал үөрэххэ киирэллэр.

Улууска бырамыысыланнас тэрилтэтэ баар буолан, туох баар таһаҕас кэлиитигэр олус көмөлөөх. Барыта уу суолунан, муоранан кэлэ турар. Ону таһынан, тимир көлөбүт уматыгын кинилэртэн ыла олоробут. Киин куоракка элбэх оҕону илдьэр буоллахпытына, өрүү көмөлөһөллөр. Саас уолаттарбытын бириискэлэргэ илдьэн, алмааска хайдах үлэлииллэрин көрдөрөр, ханнык оробуочай идэлэр баалларын билиһиннэрэр үгэстээхпит. Ол түмүгэр, биһигиттэн элбэх ыччат «Анаабыр алмаастарыгар» үлэлии сылдьар.

Хоту дойдуга сүрүн дьарыкпыт – таба иитиитэ. Онон, оҕолор 9-с кылааһы бүтэрэллэригэр 3-с разрядтаах табаһыт идэтин баһылыыллар. Оннук докумуоннаах буоллахтарына, ТХМ хамнастарыгар эбии төлөбүр көрөр. Эбиитин биһиги дойдубутугар саамай наадалаах «бураан», квадроцикл курдук туохтан да иҥнибэт тиэхиньикэни ыытарга быраап ылаллар. Ол иһин, атын сирдэргэ холоотоххо, табаһыт ыччат балайда элбэх.

Биһиэхэ ускуустуба оскуолата, музыкальнай оскуола диэн суох. Ол оннугар оскуолабытыгар эбии үөрэхтээһинин киинин филиала үлэлиир. Ырыа, үҥкүү, уруһуй… барыта баар. Итини сэргэ спорт оскуолата эмиэ үлэлиир, көҥүл тустууга, хотугу многобрьеҕа дьарыктыыллар. Манна барытыгар оскуолабыт оҕотун 80-ча бырыһыана хабыллар. Онон, этэргэ дылы, олох күөстүү оргуйар.

 

Култуура киинэ

 

«Хэйро» этно-култуура киинин дириэктэрэ Сергей Васильевич Сыроватскай Үрүҥ Хайаҕа олохсуйбута 21 сыл буолбут. «Хэйро» («Һэйро») – күн үҥкүүтэ, долганнар үҥкүүлэрэ.

Билигин «Долган» хотугу омуктар култуураларын уонна ускуустубаларын Арктикатааҕы киинэ тутуллан бүтэн, онно үлэлии киирээри бэлэмнэнэ, үөрэ-көтө сылдьаллар.

 

– Кииммит иһинэн хас да айар кэлэктиип үлэлиир. Бүтүн Арассыыйатааҕы бэстибээл Гран-притин хаһаайына «Уохтала» (туундара хатыҥын аата) долган фольклорун оҕо образцовай ансаамбылын П.Туприна салайар. Оҕолорго – «Чикуллик» (туундара чыычааҕа), улахан дьоҥҥо «Элдэн» эстраднай куруһуоктары Н.Туприна үлэлэтэр. А.Катанова салайар «Хайачаана» үҥкүү ансаамбылыгар оҕолор да, улахан да дьон дьарыктаналлар. «Сэдэмэ утума» (былыр Сэттэ Сэдэмэ диэн дьон олоро сылдьыбыттар үһү) фольклор ансаамбылыгар В.Туприн эр дьону түмэр. Маны сэргэ П.Федорова салайааччылаах «Иэйии» хуор кэлэктиибэ баар. Бары араас таһымнаах күрэстэргэ элбэх ситиһиилээхтэр.

Уонна оттон вокальнай-инструментальнай ансаамбылларым бааллар дии. «Элдэн» уонна «Элдэн суһумнара». Ааспыт сайын оҕолорум Дьокуускайга тиийэн «Күн Күнүгэр» кыттан, олус астынан кэлбиттэрэ. Быйыл эмиэ, улахан дьоммутун илдьэ, бара сылдьыбыт киһи диэн баҕалаахпыт. Табыллар ини, салалтабыт өйүө диэн эрэнэбит.

Бу кэлэктииптэргэ дьон-сэргэ, ордук оҕо-ыччат сөбүлээн сылдьар. Нэһилиэккэ олох эргийэр киинэ кулууп буоллаҕа дии. Онон, бэл, былааны таһынан тэрээһиннэри кытта ыытабыт, быыс күн диэн суоҕун кэриэтэ. Бильярд кулууба үлэлиир, олохтоох уруһуйдьуттар быыстапка тэрийэллэр. Даҕатан эттэххэ, СӨ норуодунай худуоһунньуга Юрий Спиридонов бу дойдуттан төрүттээх. Худуоһунньуктарбыт үлэлэрин «сыыппараҕа» түһэрдибит. Кэнэҕэһин түмэл да оҥоруохха сөп. Саҥа кулууппутугар түмэл, бибилэтиэкэ анал хосторо бааллар. Дьэ күүскэ үлэлээн иһиэхпит турдаҕа.

Билигин да үчүгэй үлэлээх кулууп аатын ыла сылдьабыт. Бүддьүөтү таһынан үбү киллэриигэ былаан биэрэллэр, ону сыл ахсын аһара толоробут. 2013 с. Арассыыйаҕа бастыҥ култуура тэрилтэтин аатын ылбыппыт. Төһө да ыраах олордорбут, өрөспүбүүлүкэ, дойду да таһымнаах күрэстэргэ кытта сатыыбыт. Улууспут салалтата аһара өйүүр буолан, айаммыт табыллар. Бырамыысыланнас тэрилтэтэ эмиэ көмөлөһөр. Холобур, Сэбиэскэй сойууска табаны иитиигэ бастакы Үлэ дьоруойа Илья Константинович Спиридонов төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ аҥаардас култуура бырагырааматыгар кытта улуустан 70-ча киһи барбыта, атын эйгэттэн эмиэ бааллар буоллаҕа дии. Ити курдук икки өттүттэн өйөбүл суоҕа буоллар, ол хайдах да кыаллыбат этэ.

Бу саҥа кулууп тутулларын бастаан утаа олохтоохтор итэҕэйбэтэхтэрэ быһыылааҕа. Кэнсиэр саалата 260 миэстэлээх, 70 миэстэлээх туспа киинэ саалалаах. Баара-суоҕа балтараа сыл иһигэр туттулар. Барыта саха уолаттара үлэлээтилэр. Ол аата, хайаан да туора омук дьоно тутуохтаахтар диэн өйдөбүл төрдүттэн сыыһа эбит, бэйэбит дьоммут быдан ордуктар.

«Маннык кыра сиргэ тугун саҥа кулуубай?» – диэх курдук саҥалар эмиэ иһиллэллэрэ. Оттон биһиэхэ улуус, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэрээһин арааһа буолар ээ. Аны туран, атын эрэгийиэннэри кытта лаппа чугастык алтыһабыт. Арктика ааныгар олорор буоллахпыт дии. Кэнэҕэһин бу балаһыанньабытын туһанан, өссө сайдан, кэҥээн иһиэхпит. Улууспут баһылыга И.И. Семенов ону өйдүүр буолан, бу кулууп тутулларын ситистэ, эппит тылыгар турда. Мантан салгыы баҕа санаа, былаан баһаам. Бастатан туран, үлэ штата эбиллиэн наада, туруорсар туруорсуубут – ол.

 

Дьаһалта

 

Үрүҥ Хайаҕа урут байыаннай чаас баара үһү. Казах омук уола Канат Ускенбаевич Алькенов манна сулууспалыы сылдьан, долган кыыһын көрсөн ыал буолбут. Дойдутугар 15 сыл олорон баран төннөн кэлбит уонна Үрүҥ Хайа баһылыгынан үһүс болдьоҕун талыллан үлэлии олорор.

 

– Нэһилиэккэ 1180 киһи олорор. Атын сирдэртэн уратыбыт – табабыт ахсаанын энчирэппэккэ тутан олоробут. Билиҥҥи туругунан 17 тыһ. кэриҥэ иитиэх табалаахпыт. Үксэ И.К. Спиридонов аатынан МУП көрүүтүгэр баар. Дьиэ кэргэнинэн өбүгэ үгэһин тутуһар, ыччаты табаҕа сыһыарар буоланнар, таба иитиитэ үчүгэй туруктаах. Оҕолор сайыны быһа туундараҕа, ыстаадаҕа сылдьаллар.

Манна ас-үөл кэлиитэ уустук, сыаната аһара ыарахан буолар. Ол иһин, улахан тэпилииссэ тутан, нэһилиэнньэни оҕуруот аһынан хааччыйыахпытын баҕарабыт. Көтөр пиэрмэтин, эти астыыр сыах тэрийэр ыра санаа эмиэ баар. Билигин маны ситиһэргэ үп-харчы булардыы быыс-хайаҕас көрдүүбүт. Дьиҥэр, төһө баҕарар олоххо киирэр кыахтаах соруктар дии саныыбын.

Биһиги сирбитигэр-уоппутугар алмаас тэрилтэтэ үлэлиирин билэҕит. Кинилэри кытта ыкса алтыһа олоробут. Холобур, биһиги култуурабыт үлэһиттэрэ кинилэргэ анаан араас тэрээһини оҥороллор. Кинилэр биһигиттэн эт, балык атыылаһаллар, ол аата нэһилиэнньэ эбии дохуоттанар. Элбэх эдэр дьон бириискэлэргэ үлэлээн хамнастаналлар. Уопсайынан, Үрүҥ Хайаҕа үлэтэ суох киһи суоҕун кэриэтэ. Ордук сайыҥҥы өттүгэр үлэ элбиир. Сорохтор бултаан, балыктаан айахтарын ииттинэллэр.

Сүрүн кыһалҕабыт – суол-иис суоҕа. Саас-күһүн дойду олоҕуттан букатын быстан хаалабыт, бөртөлүөт эрэ сылдьар. Кыһынын Сааскылаахха Анаабыр өрүс устун мууһунан айанныыбыт. Сайыҥҥы өттүгэр дьону таһарга анаан салгын олбохтоох катер ылбыппыт.

Уопсайынан, бары уһук хотугу нэһилиэктэр саамай улахан кыһалҕалара – суол уонна сибээс. Бу икки хайысханы атаҕар туруорар буоллар, хоту дойду атын сирдэртэн хаалсыбакка сайдан иһиэ этэ. Манна олус хоһуун дьон олороллор, үлэттэн чаҕыйбаттар, олус иллээхтэр, амарах санаалаахтар, ыалдьытымсахтар. Туохтан да иҥнэн турбаттар, саҥаны түргэнник ылыналлар. Саҥа кулууп тутулунна, онон, дьоммут-сэргэбит өссө түмсүө диэн эрэнэбит. Биһиги Арассыыйа саамай хотугу нэһилиэгэ буолабыт, 72-с курдааһыҥҥа олоробут. Онтубутун былаах курдук тутаммыт, сайдыы саҥа саҕахтарын арыйан иһиэхпит.

 

«Бу дойду бэйэтигэр тардар туох эрэ уратылаах»

 

Итинник дииллэр бу кэпсэппит үс дьонум. Үһүөн – хоту дойду айылҕатын, булдун-алдын уонна, саамай сүрүнэ, дьонун-сэргэтин сөбүлээн олохсуйа хаалбыт кэлии дьон.

Оттон биһиги бу айаммытын тэрийбит дьоҥҥо, улуус, нэһилиэк дьаһалталарын, «Хэйро» уонна Сааскылаахха «Алмаз» култуура кииннэрин, Үрүҥ Хайа интэринээтин үлэһиттэригэр, «Элдэн» бөлөх уоллаттарыгар уонна Анаабыр улууһун ыалдьытымсах дьонугар ис сүрэхпититтэн махтанабыт! Уонна хаһан эмэ өссө тиийэ сылдьыахпытын баҕарабыт.

 

Мэхээс СЭМЭНЭП, Култуура министиэристибэтин Ресурснай-бырайыактыыр киинин пресс-сулууспата